است ، به خاطر همين است [ كه ] گفته شود : مدحت الفرس ، ولا يقال : حمدته . رفع دادن دال « الحمدُ » از جهت ابتدأ است از جهت اجتماع ، مگر اين كه روايت شده است شاذّاً نصب أو . « 1 » چرا اختيار رفع أو شده است ؟ زيرا أو أقوى وامدح است ؛ زيرا معناى أو آن است : حمد واجب است از جهت خدا ومستقر است از جهت أو پس أو اقتضا نمايد عموم از جهت جميع خلق را ، به خلاف اگر نصب داده شود ؛ زيرا مىباشد أو منصوب « 2 » بر مصدريت ، تقدير أو اين است : « أحمد الحمد للَّه‌أو أجعل الحمد للَّه » « 3 » اقتضا مىكند كه أو مدح متكلم است فقط ، چرا از أو در دعاى اعارف وطلب توبه : يا من تَحمَّد إلى خلقه يعنى جاى آور [ د ] چيزى را كه حمد بر أو شود ، اين از باب اشتقاق است مثل تدرَّعَ يعنى پوشيد درع را ، تمندل يعنى مسح نموديد خود را به منديل . حمد نقيض ذمّ است ، تحميد أبلغ است از محمده به فتح ميم وكسر أو ، عبارت است از چيزى كه به أو حمد شود . صادر شد حمد دون شكر ومدح زيرا تأسى نمود به خداى سبحانه در فاتحه وغير فاتحه واز جهت قوله : الحمد رأس الشكر « 4 » . بعضي گفته‌اند محل أو لسان است ، أو أوضح وادلّ است بر مكان نعمت از شكر واسبغ است بر ثناء نمودن بر مولاي خود از عمل جوارح واعتقاد . در سنن أبي داود از پيغمبر روايت نموده است : كلُّ كلام لا يُبدأ فيه بالحمد فهو أجزم « 5 » قيل أي أبتر منقطع لا نظام له . بدان [ كه ] حمد دو خاصيت از جهت أو است : يكى آن است كه حمد به لسان است ؛ لقوله تعالى : « وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ » « 6 » قول به لسان است . دويم آن است [ كه ] در حمد شرط نيست سبق نعمت زيرا حمد با نعمت وارد است در قول تعالى : « 7 » « الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْماعِيلَ » « 8 » وبدون نعمت در قول تعالى :

--> ( 1 ) . اين قول فرّاء است . رك : لسان العرب ، ج 3 ، ص 155 . ( 2 ) . نسخه : + / است . ( 3 ) . لسان العرب ، ج 3 ، ص 155 . ( 4 ) . جوامع الجامع ، ج 1 ، ص 52 ؛ النهاية في غريب الحديث ، ج 1 ، ص 420 ؛ المصنف ، ج 10 ، ص 424 . ( 5 ) . سنن أبي داوود ، ج 2 ، ص 443 . ( 6 ) . سورهء أعراف ، آيهء 43 . ( 7 ) . در نسخه : + / « وقل » ، كه اشتباه است . ( 8 ) . سورهء إبراهيم ، آيهء 39 .